مستند سازی شبكه ( بخش اول )
مستندسازی شبكه يكی از فعاليت های‌ مهم و حياتی به منظور نگهداری و پشتيبانی مطلوب از يك شبكه كامپيوتری است . تولد يك شبكه با يك سناريو  آغاز و حيات آن بر اساس مجموعه شرايط موجود ادامه می يابد . هر شبكه كامپيوتری در مدت زمان حيات خود با مسائل متعددی  مواجه می گردد . مستندسازی ، امكان مديريت و راهبری مطلوب يك شبكه كامپيوتری را فراهم نموده  و مهم تر از همه اين كه تجارب مديريت يك شبكه در اختيار ساير افراد گذاشته می‌شود . افرادی كه قرار است در آينده ای نه چندان دور سكان هدايت يك شبكه را برعهده گيرند .
نسل بعد همواره می بايست از نقطه ای شروع نمايند كه ما تمام كرده ايم نه اين كه آنان نيز از همان نقطه ای شروع نمايند كه ما شروع كرده بوده ايم . رويكرد فوق اهميت و جايگاه برجسته مستند سازی در هر زمينه ای را به خوبی نشان می دهد .

آيا شبكه شما مستند شده است ؟
مستند سازی شبكه ، ايجاد يك دفترچه راهنما از شبكه به منظور تسهيل در مديريت شبكه است . لطفا" به سوالات زير پاسخ و بر اساس آن،  وضعيت مستندسازی شبكه خود را ارزيابی نمائيد .

  • آيا دارای يك دياگرام ( فيزيكی ، منطقی ) از شبكه موجود می باشيد ؟
  • آيا دياگرام شبكه بهنگام و متناسب با آخرين وضعيت موجود است ؟
  • آيا پيكربندی نرم افزارهای سرويس دهنده ، مستند شده است ؟
  • آيا پيكربندی سخت افزار های موجود مستند شده است ؟
  • آيا ضوابط استفاده از سرويس های شبكه مستند شده است ؟
  • آيا سياست های امنيتی استفاده از شبكه مستند شده است ؟

 شما شبكه را مديريت می نمائيد
 و يا
شبكه شما را اداره می نمايد ؟

در پاسخ به سوالات فوق ممكن است گفته شود كه ما به دلايل زير دارای مستنداتی نمی باشيم :

  • آخرين فردی كه به عنوان مدير شبكه در اين مركز مشغول به كار بوده است، اطلاعات را در ذهن خود مستند نموده ! و چيزی را برای ديگران مكتوب نكرده است .
  • برای مستندسازی شبكه زمان زيادی را می بايست صرف نمود و ما زمان انجام اين كار را نداريم !
  • سازمان ما دارای مستندات لازم است ولی به روز نمی باشند .
  • سازمان ما از يك مشاور و يا شركت خاص خواسته است كه اين كار را انجام دهد و آنان نيز اين كار را نه برای سازمان ما بلكه برای خود انجام داده اند .
  • در سازمان ما طراحی پس از پياده سازی انجام می‌ شود! و چون هنوز پياده سازی تمام نشده است بنابراين نمی توان طراحی را انجام تا متعاقب آن مستندسازی را آغاز نمود !

مزايای مستندسازی 

  • اشکال زدائی سریع : مستندسازی ،‌ زمان برخورد با مسائل مشابه در يك شبكه  را  كاهش خواهد داد . با استفاده از يك دياگرام تصويری ،‌ امكان شناسائی و برخورد سريعتر با نقاط بحرانی در شبكه فراهم می گردد . 
     
  • کاهش احتمال از بین رفتن داده ها : بر روی هر شبكه منابع اطلاعاتی مهم و متفاوتی وجود دارد . با مستند سازی شبكه و مديريت مطلوب آن، احتمال از دست دادن داده های ارزشمند در هر سازمان كاهش می يابد .
     
  • تسهیل در امر اشتراک فعالیت ها : مدیران شبکه می توانند مسولیت های متفاوت شبکه را به افراد دیگر واگذار نمایند ، چراکه می توان اطلاعات مستند شده را در اختيار  ساير افراد متناسب با مسئوليت آنان قرار داد .
     
  • عدم وابستگی سازمان به يك شخص حقوقی و يا حقيقی خاص : با مستندسازی شبكه ، امكان مديريت شبكه در اختيار سازمان قرار می گيرد و به فرد و يا افراد خاصی وابسته نخواهد شد ( تحقق اصل مهم "در خدمت سيستم بودن نه اين كه سيستم در خدمت ما باشد"  ) .
     
  • بهبود طراحی شبکه : یک دياگرام بهنگام شده ،  یکی از عناصر کلیدی در هر نوع فرآیند طراحی است .

مهمترین مزیت مستندسازی شبکه ،
 استفاده مفید از منبع ارزشمند زمان است .

برای ايجاد مستندات شبكه به چه ميزان اطلاعات نياز است ؟
از لحاظ تئوری ، اطلاعات جمع آوری شده می بایست بگونه ای باشند که بتوان با استفاده از آنان شبکه را از ابتدا ایجاد نمود . در عمل و با ديدی واقع گرايانه ،  میزان عمق مستندات یک شبکه به پیچیدگی شبکه ، منابع موجود بر روی آن و ابزارهای لازم برای جمع آوری مستندات بستگی دارد . موارد زیر نمونه اطلاعاتی می باشند که می توان آنان را در مستندات لحاظ نمود :

  • نقشه طبقات ساختمان 
  • دیاگرام فیزیکی شبکه
  • دیاگرام منطقی شبکه
  • اطلاعات سخت افزاری
  • اطلاعات پیکربندی
  • اطلاعات پروتکل ها
  • اطلاعات dns
  • اطلاعات مدیریتی شبکه
  • ثبت مشخصات دستگاه ها و ايجاد شناسنامه اطلاعاتی برای هر يك از آنان
  • مستند سازی رویه ها
  • سیاست های امنیتی
  • نحوه برخورد با مشکلات

مراحل مستند سازی شبكه
برای مستندسازی شبكه ،‌ می توان مراحل زير را دنبال نمود :

  • مرحله اول : رسم دياگرام ها ( Network Layout , Physical Network , Logical Network )
     
  • مرحله دوم : جمع آوری اطلاعات دستگاه ها ( سخت افزارها و اطلاعات پيكربندی )
     
  • مرحله سوم : جمع آوری اطلاعات مديريت شبكه ( منابع مديريت شبكه ، ثبت مشخصات فعلی و تغييرات اعمال شده بر روی هر دستگاه ، رويه های انجام فعاليت های روزمره شبكه و ... )
     
  • مرحله چهارم : ساير اطلاعاتی كه به نوعی در مديريت و راهبری شبكه تاثيرگذار هستند ( سياست استفاده از منابع شبكه ، سياست امنيتی و ... ) .

مستند سازی شبكه ( بخش دوم )
همانگونه كه در بخش اول اشاره گرديد ، مستندسازی يكی از ضروريات مهم در  تمامی عرصه های حيات بشری است چراكه با اين كار شما فرصت استفاده از تجارب مثبت خود را با بهای كمتر و در زمانی اندك در اختيار ديگران قرار می دهيد . شبكه های كامپيوتری‌ ، مسئوليت ارائه زيرساخت اطلاعاتی در هر سازمان مدرن را برعهده دارند و توجه به مستندسازی آنان بسيار حائز اهميت است . مستندسازی شبكه های كامپيوتری، تلاشی ارزشمند در جهت استفاده و نگهداری  بهينه از منابع موجود و برخورد ساختيافته با مشكلات ناخواسته است .
در بخش اول به منظور مستند سازی شبكه های كامپيوتری به چهار مرحله اساسی اشاره گرديد . در ادامه با عملياتی كه می بايست در هر مرحله انجام داد، بيشتر آشنا می شويم .

مرحله اول : رسم نمودارها ( Network Layout , Physical Network , Logical Network )
در اين مرحله می‌ بايست دياگرام های متعددی را به منظور مستندسازی وضعيت استقرار عناصر متفاوت شبكه ای ايجاد نمود :

نمودار لی اوت شبكه : در اين نوع دياگرام ها با استفاده از نقشه ساختمان و يا ساختمان های موجود ، لی اوت شبكه با تاكيد بر سيستم كابل كشی آماده می گردد . در دياگرام های فوق مواردی همچون مسير كابل ها ، انشعابات و محل فيزيكی دستگاه های شبكه ای مهمی نظير هاب و يا سوئيچ مشخص می گردد .

نمودار فيزيكی : به منظور برخورد سريع با مشكلاتی كه ممكن در يك شبكه ايجاد گردد ، می بايست شناخت مناسبی نسبت به لی اوت جامع فيزيكی و اتصالات مربوطه وجود داشته باشد . در واقع اين نوع دياگرام ها  نحوه اتصال اجزاء متفاوت شبكه را از لحاظ فيزيكی نشان می دهند .
در نمودارهای فوق ، می بايست ليست كامل دستگاه های شبكه ای و endpoint نشان داده شوند . به هر نوع دستگاهی كه از آن به منظور ارسال داده از يك نقطه به نقطه ديگر استفاده می‌ شود ، دستگاه شبكه ای ‌اطلاق می گردد. روتر ،‌سوئيچ ، هاب و فايروال نمونه هائی در اين زمينه می باشند . به دستگاه هائی نظير ايستگاه ها ، سرويس دهندگان و چاپگرها ، دستگاه های endpoint  گفته می شود .

از كجا می بايست شروع كرد ؟
برای شروع می بايست در ابتدا از دستگاه ها و يا نقاطی‌ شروع نمود كه شبكه را به دنيای خارج متصل می نمايد . در اين رابطه لازم است نحوه اتصال هر يك از دستگاه های شبكه ای و يا endpoint مشخص گردد مثلا" :

  • دنبال كردن كابل ورودی  از شركت های مخابراتی و داده به CSU/DSU 
  • دنبال كردن كابل ‍CSU/DSU به روتر
  • دنبال كردن كابل ورودی به روتر و نحوه ارتباط آْن با هاب و يا سوئيچ
  • و ...

پس از شناسائی هر دستگاه ، می بايست آنان را بر اساس يك فرآيند خاص نامگذاری و از برچسب های مخصوص اين كار بر اساس ضوابط زير استفاده نمود :

  • ايجاد يك مدل مشخص برای نامگذاری هر برچسب ( label )
  • عدم نامگذاری  label بر اساس نام خانوادگی اشخاص
  • استفاده از برچسب در  دو سر كابل 
  • برچسب ها را با خط خوانا نوشته تا امكان خواندن  آنان به سادگی وجود داشته باشد .

ابزارهای لازم برای‌ رسم نمودارها
مستندات يك شبكه می تواند با بهره گيری از حداقل امكانات و يا استفاده از امكانات خاصی ايجاد گردد . مثلا" در برخی موارد و با توجه به فرضيات و شرايط موجود می‌ توان نمودارها را به صورت دستی ايجاد و در مواردی ديگر از نرم افزارهای مختص اين نوع عمليات نظير visio استفاده نمود . بدبهی است استفاده از نرم افزارهای خاص ،‌باعث تسهيل در فرآيند توليد و بهنگام سازی نمودارها خواهد شد ولی ممكن است مسائل خاصی را نيز به دنبال داشته باشند . پيچيدگی ، قيمت بالا ، آشنائی با نحوه استفاده از پتانسيل های موجود از جمله مسائل جانبی در ارتباط با بكارگيری نرم افزارهای مختص رسم نمودارهای شبكه ای است . 

نمونه هائی از نمودارهای فيزيكی شبكه
مهم نيست كه از چه ابزاری برای ‌رسم دياگرام ها استفاده می گردد ،‌ مهم انجام اين كار است .
شكل زير ، يك دياگرام فيزيكی را كه با استفاده از يك ابزار ساده ايجاد شده است را نشان می‌دهد .

شكل زير، يك نمونه ديگر از دياگرام های فيزيكی را كه با استفاده از نرم افزارهای مختص اين كار ايجاد شده است را نشان می دهد .

نمودار منطقی شبكه : اين نوع دياگرام ها با اطلاعات لايه های بالاتر نظير پروتكل ها و برنامه ها سروكار دارند . دياگرام های منطقی ، جزئيات اطلاعات مربوط به نحوه عبور ترافيك از يك دستگاه به دستگاه ديگر را نظير روتينگ نمايش می دهند . در شكل زير يك نمونه دياگرام منطقی نشان داده شده است .

مرحله دوم : جمع آوری اطلاعات دستگاه ها ( سخت افزارها و اطلاعات پيكربندی )
در اين مرحله اطلاعات ( سخت افزاری و پيكربندی ) هر يك از دستگاه های موجود جمع آوری و ثبت می گردد . بدين منظور می توان از نرم افزارهای متعددی استفاده نمود . در اين مرحله ، اطلاعات زير می بايست جمع آوری و مستند گردد .

الف ) اطلاعات سخت افزارهای : اطلاعات زير را می بايست برای هر يك از دستگاه های شبكه ای ، ايستگاه ها ،‌سرويس دهندگان و چاپگرها مستند نمود .

  • نوع و مدل سخت افزار
  • شماره سريال 
  • تعداد پورت ها 
  • نوع و مدل كارت شبكه
  • آدرس MAC
  • نوع اتصالات ( مثلا" RJ45 )

ب ) اطلاعات پيكربندی :‌  مستندات اطلاعات پيكربندی بسيار مهم تر از اطلاعات سخت افزار است . سخت افزارها را می توان ، در صورت بروز يك مشكل خاص ، در نهايت تعويض نمود ولی از دست دادن اطلاعات مربوط به يك پيكربندی استاندارد و يا سفارشی يك سيستم ممكن شرايط استفاده و ادامه فعاليت را از آن سلب نمايد . بدين منظور لازم است فرآيند مستند سازی اطلاعات پيكربندی هر دستگاه با لحاظ نمودن موارد زير دنبال گردد :

  • چاپ نسخه هائی از فايل های پيكربندی
  • نگهداری نسخه هائی از فايل های پيكربندی ‌ بر روی ساير رسانه های ذخيره سازی و  يا يك سرويس دهنده ديگر
  • مستند سازی پيكربندی برخی از نرم افزارهای خاص و حياتی

در اين مرحله، می بايست اطلاعات مربوط به پروتكل هائی نظير  TCP/IP و سرويس دهندگانی نظير DNS و DHCP نيز مستند گردد .

دانش لازم برای مديريت شبكه  

استفاده از فن آوری های متعدد و درعين حال پويا در طراحی ، پياده سازی و نگهداری شبكه های كامپيوتری ، افرادی را كه علاقه مند به فعاليت در اين زمينه خصوصا" مديريت شبكه های كامپيوتری می باشند دچار نوعی سردرگمی نموده است و همواره برای اين طيف از علاقه مندان فعاليت در عرصه فن آوری اطلاعات و ارتباطات  سوالات فراوانی مطرح می گردد :

  • از كجا می بايست شروع كرد؟
  • به چه صورت می بايست ادامه داد ؟
  • دانش لازم برای فعاليت موثر در اين عرصه چيست ؟
  • موثرترين مسير برای حركت در اين راه چيست ؟
  • رمز موفقيت افرادی كه اين مسير را در كوتاه ترين زمان طی نموده اند چيست ؟

در پاسخ به سوالات فوق و ساير مواردی كه ممكن است برای علاقه مندان فعاليت در اين عرصه مطرح گردد ، می بايست به اين نكته مهم اشاره گردد كه قطعا" می بايست موارد فراوانی را به صورت اصولی و ساختيافته فراگرفت و متناسب با تغيير در فن آوری های استفاده شده در شبكه های كامپيوتری ،‌ فرآيند يادگيری را بدون وقفه ادامه داد . يادگيری در اين عرصه همانند بسياری از زمينه های ديگر فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، فرآيندی مستمر و بدون توقف است . افرادی كه در اين عرصه گام می نهند ، لازم است پيشاپيش شرايط روحی و جسمی مناسبی را در خود ايجاد و تقويت نمايند .
قطعا" در اين مطلب نمی توانيم به تمامی سوالات فوق پاسخ دهيم ولی می توان به مواردی اشاره نمود كه می بايست به عنوان يك سياست كلی يادگيری بر روی آنان متمركز گرديد :

  •  مدل مرجع OSI : رفتار عناصر نرم افزاری و سخت افزاری موجود در يك شبكه منطبق بر مدل مرجع OSI است . بنابراين لازم است در ابتدا و قبل از هر چيز با اين مدل به خوبی آشنا گرديد . شناخت و آگاهی از نحوه عملكرد مدل مرجع OSI يكی از موارد حياتی در دنيای شبكه های كامپيوتری است . اهميت اين موضوع به حدی است كه حتی  در برخی موارد برای مستندسازی يك شبكه كامپيوتری نيز از مدل مرجع OSI كمك گرفته می شود .
     
  • مفاهيم پروتكل TCP/IP : با توجه به نقش غيرقابل انكار پروتكل ها خصوصا" پروتكل TCP/IP در دنيای شبكه های كامپيوتری ، لازم است با اين پروتكل به خوبی آشنا گرديد . آشنائی با مفاهيمی همچون نحوه آدرس دهی ، نحوه ايجاد يك آدرس (بخش شبكه و بخش مربوط به host و ساير موارد ديگر  ) ، Subnetting  و gateway  از جمله موارد حياتی در اين زمينه می باشد .
     
  • پشته و يا Stacks : در اين رابطه لازم است با نحوه پياده سازی stack بر روی host آشنا گرديد . همچنين ، آشنائی با هر يك از عناصر موجود در شبكه ( نظير كارت شبكه ، درايورهای مربوط به هر يك از دستگاه ها ، سيستم عامل و ساير موارد ديگر ) نيز می بايست در دستور كار قرار گرفته تا اشكال زدائی شبكه با فرآيندی منطقی صورت پذيرد.
     
  • لايه دوم :‌ در اين رابطه لازم است با نحوه عملكرد سوئيچ و تفاوت آن با هاب و روتر آشنا گرديد . شناخت bridge و تفاوت بين يك collision domain و  يك broadcast domain  و در ادامه آشنائی با VLAN  نيز می بايست در دستور كار قرار گيرد .
     
  • روتينگ : در اين رابطه لازم است با يك پروتكل روتينگ آشنا گرديد .  پروتكل RIP به دليل عدم پيچيدگی فراوان ، گزينه ای مناسب برای شروع است . هدف از آشنائی با پروتكل های روتينگ ، ايجاد بستر و زيرساخت مناسب آموزشی برای آشنائی با نحوه عملكرد روتر است  و اين كه چگونه دستگاه فوق اطلاعات يك شبكه را در اختيار ساير شبكه ها قرار می دهد. بنابراين لازم نيست به صورت خيلی جدی و عميق درگير مفاهيم پيچيده روتينگ و الگوريتم های مربوطه شد . 
     
  • سرويس ها : سرويس ها در يك شبكه دارای جايگاهی بسيار مهم می باشند و لازم است با نقش سرويس هائی نظير DNS ,DHCP و WINS آشنا گرديد . بديهی است نصب ، پيكربندی ايمن ، نگهداری و اشكال زدائی سرويس های فوق می بايست در دستور كار قرار گيرد .
     
  • استفاده مفيد از منابع مرجع شبكه ای : در اين رابطه لازم است از منابع مرجع شبكه ای به صورت اصولی استفاده نمود ( سايت whatis.com گزينه ای مناسب برای يافتن برخی از سوالات متداول و يا اصطلاحات پايه در خصوص شبكه های كامپيوتری است ) . پاسخ به سوالات و يا تشخيص و رفع اشكالات احتمالی ، می بايست مبتنی بر رويكردهای كاملا" علمی باشد حتی اگر لازم باشد در ابتدا از واژه ارزشمند " نمی دانم " استفاده نمود .
     
  • امنيت :‌ ايمن سازی و ايمن نگهداشتن يك شبكه كامپيوتری يكی از مهمترين وظايف مديران شبكه در عصر حاضر محسوب می گردد. بنابراين لازم است كه اطلاعات خود را در زمينه امنيت خصوصا" نحوه عملكرد فايروال ها و ساير تكنولوژی های امنيتی نظير VPN افزايش داد . همچنين ، آشنائی با authentication ، authorization و accounting و تفاوت بين هر يك از آنان نيز می بايست در دستور كار قرار گيرد.
     
  • خروجی : آگاهی از آخرين وضعيت پيكربندی و عملكرد يك دستگاه شبكه ای از جمله اقدامات حياتی يك مدير شبكه می باشد . بنابراين لازم است با نحوه دريافت اطلاعات در خصوص وضعيت هر يك از دستگاه های شبكه ای آشنا گرديد . مثلا" در ارتباط با روتر و سوئيچ می توان از مجموعه دستورات مختلف show به منظور آگاهی از اطلاعات پيكربندی و نحوه عملكرد آنان استفاده نمود .
     
  • آشنائی با نحوه عملكرد برنامه ها و رويه های  درگير در فرآيند ارتباطی :‌ در اين رابطه لازم است از يك  زاويه ديگر و در ابعادی عميق تر ، حركت داده ها از يك برنامه به برنامه ديگر بررسی گردد :
    يك برنامه بر اساس چه نوع ساختاری داده مورد نياز خود را از يك برنامه دريافت می نمايد ؟   ( segmented, packetized, framed و يا  routed )
    كامپيوتر چگونه از آدرس MAC يك بسته اطلاعاتی آگاه می گردد ؟  ( ARP )
    نحوه ايجاد يك فريم به چه صورت است ( MTU )
    سوئيچ برای فوروارد كردن يك بسته اطلاعاتی بر روی يكی از پورت های موجود از چه روشی استفاده می نمايد ؟  ( FDB ) 
    چگونه روتر يك اينترفيس را انتخاب می نمايد ؟ ( جدول روتينگ ) 
    و ...

موارد فوق ، رويكردهای اساسی به منظور شكل گيری يك سياست آموزشی برای علاقه مندان فعاليت در عرصه شبكه های كامپيوتری به عنوان مدير شبكه را ترسيم می نمايد . مديرانی كه می بايست علاوه بر افزايش مستمر توانمندی خود ،  قادر به مديريت پويای ساير منابع انسانی شاغل در مراكز شبكه به منظور نگهداری مطلوب يك شبكه كامپيوتری باشند . آموزش مستمر و هدفمند وجه اشتراك تمامی كاركنان شاغل در يك مركز شبكه ای است، چراكه مديريت و راهبری مطلوب يك شبكه كامپيوتری بدون توجه به معيارهای علمی ، امری محال و دور از دسترس خواهد بود  كه پيامد آن از دست دادن منابع ارزشمند انسانی و غيرانسانی است .